Monument

Het Airborne monument in Heelsum (gemeente Renkum) bestaat uit een aantal onderdelen. Aan een boog hangt een metalen beeld van een parachutist. De boog wordt bekroond door een Pegasus. De Grieks-mythologische Pegasus (een gevleugeld paard) is het Airborne-embleem. Op de boog zijn helmen en geweren bevestigd. Onder de parachutist is een kanon geplaatst. Het kanon is bevestigd op een fundering van containers. Bij het gedenkteken zijn twee informatieborden geplaatst. Het gedenkteken is circa 3 meter 50 hoog, 3 meter 50 breed en 3 meter diep.

herdenking2

Oorspronkelijk stond het gedenkteken aan een van de routes die vanaf de landingzones liepen. In verband met de reconstructie van het wegennet werd het verplaatst naar de huidige locatie in Plantsoen 1944, tussen de Utrechtseweg en de Bennekomseweg te Heelsum (gemeente Renkum). Het monument is in de jaren negentig grondig gerenoveerd. Het monument vergt veel onderhoud omdat het snel roest.

De tekst op de parachute luidt:

‘Heelsum. In deze omgeving landde de 1e Airborne divisie op 17 sept. 1944 – 1 uur.’

De tekst op het eerste informatiebord luidt:

‘DIT AIRBORNE MONUMENT MET OMRINGEND PLANTSOEN IS IN 1994 GRONDIG
GERENOVEERD TER GELEGENHEID VAN DE 50STE HERDENKING VAN DE SLAG
OM ARNHEM. DIT WERD MOGELIJK GEMAAKT DANKZIJ DE STEUN VAN DE
GEMEENTE RENKUM EN HET NEDERLANDSE LEGER. BOVENDIEN HEBBEN VELE
INSTANTIES EN PERSONEN ZICH HIERVOOR INGEZET, IN HET BIJZONDER
DE PLAATSELIJKE BEVOLKING.
HET WERD IN 1945 OPGERICHT MET BEHULP VAN MATERIAAL DAT NA DE
GEVECHTEN WERD ACHTER GELATEN.

DE VOLGENDE ONDERDELEN ZIJN TE ONDERSCHEIDEN:

1. ZESPONDER ANTI TANKKANON
2. RADIO CONTAINER
3. HAKEN WAARMEDE CONTAINERS EN BEVOORRADINGSMANDEN AAN DE
PARACHUTES WERDEN VASTGEMAAKT
4. RIJGOTEN WAARMEDE VOERTUIGEN EN GESCHUT UIT DE ZWEEFVLIEGTUIGEN
WERDEN GEREDEN
5. HELMEN VAN DE PARACHUTISTEN
6. BEVOORRADINGSCONTAINERS DIE AAN PARACHUTES WERDEN AFGEWORPEN
7. SLUITBEUGEL BEVOORRADINGSCONTAINER’.

De tekst op het tweede informatiebord luidt:

‘OP DE 17E SEPTEMBER 1944 OMSTREEKS 1 UUR IN DE MIDDAG LANDDEN
TROEPEN VAN DE EERSTE AIRBORNE DIVISION OP DE HEIDE IN DE
OMGEVING VAN DIT MONUMENT.’

Herdenking
17 september om 19.00 uur, met een kranslegging.

Het ontstaan van het monument

In 1945 kwam het monument er dankzij de inzet van de bevolking. Het was het eerste oorlogsmonument in de gemeente Renkum. Vanaf het begin was het een bijzonder monument. Een beeldend kunstenaar kwam er niet aan te pas; het was een spontaan initiatief van de bevolking van Heelsum ter herinnering aan: de luchtlandingen rond Heelsum, de heldhaftige strijd van de Engelse para’s en de moeilijke tijd die de Heelsumers na de luchtlandingen hebben doorstaan. Het monument werd in een recordtijd met steun van velen uit Heelsum opgericht.

Vanaf de oprichting van het monument is het bestuur van de Oranjevereniging verantwoordelijk voor de jaarlijkse herdenking op 17 september bij het gedenkteken in Heelsum.

De initiatiefnemers voor het oprichten van het monument waren: Arend van de Poll, Bart Roosenboom en Piet Bodemeijer. Een paar dagen voor 17 september besloten zij op de plaats waar de Engelse para’s vanuit de landingsterreinen de Utrechtseweg waren opgegaan een gedenkteken op te richten. Het eerste monument van de slag om Arnhem van de gemeente Renkum moest vooral een gedenkteken voor de Heelsumse bevolking worden.

Op maandagmorgen 17 september om 4.30 uur werd met de werk-zaamheden gestart. Er waren ongeveer 20 vrijwilligers. Eerst werd het zesponder antitankgeschut op de Utrechtseweg opgehaald. Het kanon had de hele zomer zonder wielen aan de noordkant van de weg tegenover de Annaweg gestaan. Achter de vrachtwagen van Bart Roosenboom, een A Ford uit 1932, werd het over de klinkers van de Utrechtseweg gesleept. Volgens ooggetuigen ging dat met een regen van vonken gepaard. Nu is nog te zien dat de naaf van het kanon daarbij is afgesleten. Daarna werden de luchtlandings-containers opgehaald. Op de hoek van de Amsterdamseweg en de Wolfhezerweg lagen langs de kant van de weg honderden containers opgestapeld. Voor het monument zijn daarvan tientallen containers meegenomen.

De hele dag werd doorgewerkt aan het ingraven van de containers en het opwerpen van de zandverhoging. Niet alle vrijwilligers konden blijven werken: ze gingen gewoon naar hun werk. Het laswerk werd in de werkplaats van Arend van de Poll uitgevoerd. ’s Avonds was het monument klaar. De zoon van Bart Roosenboom, Hem Roosenboom meent zich te herinneren dat het monument diezelfde dag nog is onthuld.

De geweren en helmen die door de Engelse soldaten waren achtergelaten, werden in de dagen daarna op de boog bevestigd.

Vanaf het begin had het monument veel onderhoud nodig. Het beheer van het monument kwam al snel in handen van het bestuur van de Oranjevereniging Heelsum. In 1947 werd er een Comité Airborne Monument Heelsum opgericht met het doel het monument een esthetischer vorm te geven. Het monument, dat in totaal drie keer in zijn bestaan is verplaatst, werd de eerste keer 10 meter noordelijker opnieuw opgebouwd. De containers die de fundering van 3,75 bij 3,75 meter vormden, werden met cement volgestort.

Van het monument zijn in de loop der jaren verschillende ansichtkaarten gemaakt. Daarop kun je zien dat er steeds iets aan het monument werd veranderd. Helaas hebben “verzamelaars” in het verleden minder respect voor het monument gehad. Veel onderdelen zijn gestolen.